Azjatyckie psychostymulatory i tonica

Azjatyckie psychostymulatory i tonica

Rośliny o działaniu adaptogennym stosowane w geriatrii – prof. dr hab. Eliza Lamer-Zarawska

Ziołolecznictwo starożytnego Wschodu (Chin, Japonii, Mongolii, Korei) – przede wszystkim Tradycyjna Medycyna Chińska TMC i Tradycyjna Medycyna Japonii KAMPO – szczególnym zainteresowaniem otaczało kilkanaście gatunków miejscowych roślin leczniczych, wybranych spośród tysięcy, którym przypisywano moc przedłużania życia ludziom w podeszłym wieku i sprawiania, by do końca byli sprawni fizycznie i umysłowo. Pod wpływem tych roślin następowało przede wszystkim polepszenie funkcji fizjologicznych mózgu, dlatego współcześnie uznano je za psychostymulatory, czyli środki pobudzające procesy mózgowe w sferze psychiki i odczuwania bodźców. Uznano je również za środki rewitalizujące (tonica), czyli pobudzające czynności fizjologiczne całego organizmu (wszystkich narządów) starzejącego się człowieka.

Współczesne badania farmakologiczne, biochemiczne, genetyczne i inne tłumaczą aktywność tych roślin poprzez mechanizm pobudzania procesów adaptacyjnych, przebiegających w organizmie człowieka. Adaptacja jest mechanizmem przystosowującym organizm człowieka do różnorodnych, niekorzystnych warunków środowiska zewnętrznego, na przykład znacznego obniżenia lub podwyższenia temperatury, hałasu, wibracji, promieniowania jonizującego, skażenia substancjami toksycznymi wody, pożywienia, powietrza etc.

Przeciw stresowi
Czynniki niekorzystne dla życia człowieka – nie tylko pochodzenia zewnętrznego, ale i wewnętrznego – określa się mianem stresorów (czynników stresujących). Do głównych stresorów egzogennych i endogennych zalicza się reaktywne formy tlenu (ROS), które odpowiadają za patologiczne stany narządowe, nazywane stresem oksydacyjnym. Rola stresu w patogenezie wielu chorób została zauważona przez medycynę stosunkowo niedawno, choć rośliny wykazujące działanie przeciwstresowe (adaptogenne) należą do najstarszych surowców leczniczych świata. Niestety, nie ma ich zbyt wiele w świecie roślinnym, nawet na kontynencie azjatyckim, który uważa się za główny teren występowania gatunków roślin o tym typie działania biologicznego. Największe znaczenie w lecznictwie, zarówno starożytnym, jak i współczesnym, zdobył

korzeń żeń-szenia Radix Ginseng
(ang. Ginseng root, chin. Ren Shen). Pochodzi on z rośliny Panax ginseng C.A. Meyer (żeń-szeń prawdziwy lub żeń-szeń azjatycki), z rodziny araliowatych Araliaceae. Roślina ta występuje obecnie dość rzadko na stanowiskach naturalnych, w cienistych lasach północno-wschodnich Chin i północnej Korei, natomiast jest szeroko uprawiana w tych krajach jako tzw. „żeń-szeń ogrodowy” (Garden ginseng). Surowcem handlowym jest korzeń wykopany jesienią z roślin 4-6 letnich. Na rynku farmaceutycznym znany jest żeń-szeń biały, otrzymywany przez poddanie świeżego korzenia działaniu dwutlenku siarki i suszeniu na słońcu lub w suszarniach, w temperaturze 100-200°C, oraz żeń-szeń czerwony, uzyskany przez sterylizację parą wodną w 120-130°C świeżego korzenia przez 2-3 godziny. Podczas tego procesu następuje karmelizacja cukrów i surowiec przyjmuje kolor brunatnoczerwony. Żeńszeń czerwony pochodzi zazwyczaj z roślin 8-letnich, z plantacji w Korei (nosi handlową nazwę Red Korean Ginseng). Jest surowcem tańszym niż chiński żeńszeń biały (White Chinese Ginseng).

Panaceum?
Azjatycki żeń-szeń uważano dawniej za roślinne panaceum (wszechlek). Współcześni badacze wiążą wielokierunkowe, terapeutyczne właściwości żeń szenia z jego zdolnością wywoływania u człowieka stanu zwiększonego oporu wobec niekorzystnych dla organizmu czynników – zarówno zewnętrznych, jaki i wewnętrznych. Jednocześnie zwiększonej odporności, reakcji organizmu na infekcje. W tej aktywności biologicznej żeń-szenia mieści się jego działanie przeciwwolnorodnikowe, przeciwutleniające, ochrona przed szkodliwym zakresem promieniowania UV, detoksykacja ustroju (w tym działanie antyhepatotoksyczne), a zwłaszcza unieczynnianie związków kancerogennych i mutagennych, także działanie immunostymulujące, hipoglikemiczne (przeciwcukrzycowe), hormonalne (żeń-szeń usprawnia wydzielanie hormonów kory nadnerczy, gruczołu tarczowego i przysadki mózgowej), przeciwzakrzepowe i inne. Znane jest też działanie hipolipemiczne i kardiotoniczne żeń-szenia.

Związki czynne
surowca lub wyciągu to głównie saponozydy triterpenowe (ginsenozydy) typu dammaranu i oleananu oraz inne związki, jak polisacharydy, głównie glukany, wśród których występują skrobia (8-32%), peptydoglukany (panaksany A-E o udokumentowanej aktywności immunomodulacyjnej) i oligosacharydy. W korzeniu żeń-szenia występują także olejek eteryczny (0,05%), poliacetyleny (panaksynol), seskwiterpenowe alkohole (ginsenol i inne), sterole, lipidy, witaminy i związki mineralne.

Tonica
Korzeń lub uzyskane z niego wyciągi stosowane są jako ogólnoustrojowe tonica w stanach wyczerpania fizycznego i psychicznego, w rekonwalescencji, w geriatrii. Żeń-szeń przyjmuje się jednorazowo lub w dawkach podzielonych po 1-2 g sproszkowanego surowca dziennie, przez okres do 3 miesięcy. Następnie robi się tak samo długą przerwę w przyjmowaniu preparatu, aby później do niego powrócić. Niekiedy mogą wystąpić objawy nietolerancji surowca lub nawet zespół uzależnienia (przy długotrwałym przyjmowaniu), które objawiają się biegunką, zaburzeniami snu, wykwitami skórnymi, nadmierną pobudliwością nerwową, wzrostem ciśnienia tętniczego. Należy też pamiętać, że preparaty żeńszeniowe, przyjmowane przez kobiety po menopauzie, mogą spowodować powrót krwawień miesięcznych, gdyż surowiec ma słabe działanie estrogenne.

Stosowanie preparatów żeńszeniowych w samoleczeniu, zwłaszcza długotrwałym, powinno być prowadzone pod okresową kontrolą lekarską.
Wielu autorów podkreśla właściwości odtruwające żeń-szenia, nawet przy zatruciach lekami, narkotykami czy alkoholem. W badaniach klinicznych autorzy chińscy wykazali przydatność terapii żeńszeniowej w leczeniu choroby nowotworowej – w terapii leukopenii spowodowanej chemio- lub radioterapią, również w innych chorobach przewlekłych, np. w cukrzycy nieinsulinozależnej, gdzie surowiec jest efektywny w łagodnej hyperglikemii.

Żeń-szeń syberyjski
Eleuterokok kolczasty (żeń-szeń syberyjski) Eleuthero coccus senticosus pochodzi z rodziny araliowatych Araliaceae. Surowcem są kłącza z rozłogami i drobnymi korzonkami (Rhizoma et Radix Eleutherococci), handlowa nazwa Siberian Ginseng. Zawiera adaptogenne związki zwane eleuterozydami, w skład których wchodzą proste fenylopropanoidy, np. syryngenina (alkohol synapinowy) i jej monoglukozyd (syryngina=eleuterozyd B) oraz lignany (dimeryczne fenylopropanoidy), wśród nich sezamina (eleuterozyd B4), glukozyd syryngarezynolu (eleuterozyd E1) i diglikozydy syryngarezynolu (eleuterozydy D i E). Poza tymi związkami w surowcu występują kumaryny (monoglukozyd izofraksydyny), fitosterole (ß-sitosterol), węglowodany, wśród nich kompleks polisacharydów, działających immunostymulująco (eleuterany A-G). Zespół związków czynnych w surowcu jest odpowiedzialny za działanie adaptogenne (przeciwstresowe) i immunostymulujące. Surowiec i jego przetwory stosuje się w stanach osłabienia, przemęczenia oraz w okresie rekonwalescencji jako tonicum. Dawkowanie (wg Komisji E): doustnie, dobowo 2-3 g surowca, przetwory odpowiednio. Stosować przez okres 3 miesięcy, możliwość ponowienia kuracji. Według WHO: nie stosować w ciąży, w laktacji, przy ciśnieniu krwi powyżej 180/190, także u osób uczulonych na rośliny z rodziny Araliaceae.

Aralia mandżurska Aralia mandshurica
Także z rodziny araliowatych Araliaceae. Surowcem leczniczym są korzenie Radix Araliae mandshuricae, zebrane jesienią z roślin wchodzących w okres owocowania (około 5-letnich). Surowiec zawiera saponiny triterpenowe, pochodne kwasu oleanolowego (aralozydy A, B, C, D i E) o działaniu pobudzającym i polisacharydy o działaniu immunomodulującym. Odwary, proszek i nalewka z korzeni aralii mandżurskiej, zwanej przez ludy Syberii czartowskim drzewem, mają działanie zbliżone do działania żeń-szenia. Stosuje się je jako stymulatory ośrodkowego układu nerwowego, m.in. w stanach łagodnych depresji, w obniżonym ciśnieniu krwi, w zmniejszonej odporności organizmu. Nie należy ich stosować w nadciśnieniu, padaczce i bezsenności, gdyż pogłębiają te stany chorobowe.

Cytryniec chiński Schisandra chinensis
Rodzina cytryńcowatych Schisandraceae, angielska nazwa magnolia vine. Surowcem są owoce cytryńca Fructus Schisandrae, nazywane w Chinach u-wej-czy (Wu-Wei-Zi), w Japonii Gomishi, co w języku chińsk im oznacza owoc o pięciu smakach. Nazwa ta określa specyfikę smaku surowca, gdyż okrywa owocu jest słodka, miąższ kwaśny, nasiona (1-2 w owocu) gorzkie i cierpkie, w miarę przechowywania surowiec nabiera słonawego smaku. Surowiec zawiera znaczną ilość witaminy C, witaminę E, olejek eteryczny i związki lignanowe, aktywne farmakologiczne. W skład lignanów cytryńca wchodzą schizandrole A i B, schizandryny A i B, schizanteryny A, B, C, D i E oraz gomisyny i schizanhenol. Poza tym w surowcu występują kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, winowy) oraz cukry i nieco garbników.

Od starożytności w Chinach uważa się, że owoce cytryńca przedłużają życie i zwiększają siły witalne człowieka w starości.

W TMC uważa się, że cytryniec jest bardzo dobrym seksualnym tonikiem dla starzejacych się mężczyzn. Wyciągi i odwary z surowca działają antyhepatotoksycznie (odtruwająco na watrobę), polepszają pracę nerek, hamują kaszel i choroby zapalne dróg oddechowych. Badania farmakologiczne i kliniczne potwierdziły także jego działanie antyoksydacyjne i przeciwwolnorodnikowe, przeciwnowotworowe oraz przeciwzapalne, także antyagregacyjne na płytki krwi (przeciwzakrzepowe). Przeciwwskazaniem do przyjmowania preparatów z cytryńca jest wysokie ciśnienie tętnicze i ostre zaburzenia pracy serca, także epilepsja. Nie powinien też być podawany w ciąży (możliwa jest stymulacja macicy). Uczulenia na surowiec rzadkie. Preparaty z cytryńca stosowane są głównie w Azji i w Rosji. Najczęściej używany jest proszek lub napar z suszonych owoców, razem z nasionami, w dawce dziennej 1,5 do 6 g surowca. Na terenach, gdzie cytryniec rośnie w stanie naturalnym lub jest uprawiany, spożywane są owoce świeże lub przetworzone na zimę (konfitury, soki, syropy, także jako bogate źródło witaminy C (świeże owoce zawierają do 580 mg kwasu askorbinowego). Z liści i kory rośliny parzona jest lecznicza herbatka wzmacniająca.

Szczodrak krokoszowy
Rhaponticum carthamoides
Roślina z rodziny astrowatych Asteraceae. Surowcem leczniczym są organa podziemne rośliny Rhizoma et Radix Rhapontici (Radix Leuzeae). Występują w nim ekdysterony, związki będące hormonami dla owadów (pomagają owadom przechodzić z jednego stadium rozwojowego w drugie). Ich działanie na organizm człowieka jest mało znane, stwierdzono jednak, że obecność tych substancji w surowcu ma decydujący wpływ na jego właściwości lecznicze i adaptogenne. Korzeń szczodraka pobudza procesy mózgowe (działa psychostymulująco), podnosi sprawność mięśni, zwiększa wytrzymałość na zmęczenie, stymuluje odporność. W fitoterapii wyciąg płynny i nalewkę z korzeni szczodraka stosuje się przede wszystkim w geriatrii, jako środki pobudzające i wzmacniające w zaburzeniach czynnościowych układu nerwowego, w umysłowym i fizycznym przemęczeniu, zmniejszonej zdolności do pracy, w niemocy płciowej, alkoholizmie nałogowym i przewlekłym, w znacznym wyniszczeniu organizmu. W Czechach i Słowacji stosuje się w lecznictwie również liście szczodraka, głównie jako środek podnoszący odporność organizmu, polecany zwłaszcza ludziom starszym, rekonwalescentom i osobom wyniszczonym ciężkimi, przewlekłymi chorobami, z osłabionym libido.

Prof. dr hab. Eliza Lamer-Zarawska jest profesorem nauk farmaceutycznych z zakresu farmakognozji. W latach 1981-2005 roku kierowała Katedrą Biologii i Botaniki Farmaceutycznej Akademii Medycznej we Wrocławiu. W latach 1987-93 pełniła funkcję Prodziekana Wydziału Farmaceutycznego AM we Wrocławiu. Od roku 1998 nadal jest członkiem Komisji Leku Naturalnego i Biotechnologii w Komitecie Nauk o Leku PAN. Opublikowała ponad 200 oryginalnych prac twórczych i przeglądowych, 8 książek popularnonaukowych z zakresu ziołolecznictwa i kosmetyki naturalnej, 7 patentów, w tym 2 patenty wdrożone do produkcji leków.

Źródło: http://www.panacea.pl/

Poznaj autora / Luiza

Zostaw komentarz

Twój email nie zostanie upubliczniony.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>